Diyetisyen Hesaplama Araçları

BKİ (Beden Kitle İndeksi)

BKİ, kilonun boyun karesine oranıdır ve yetişkinlerde zayıflık, fazla kilo ve obezite taramasında en yaygın kullanılan göstergedir.

İdeal kilo

İdeal vücut ağırlığı formülleri farklı popülasyonlardan türetilmiştir ve birbirinden birkaç kg ayrışır. Aşağıda hepsini yan yana görürsünüz.

Bel/kalça oranı

Bel/kalça oranı karın bölgesindeki yağlanmayı gösteren pratik bir antropometrik orandır ve kardiyometabolik riskle ilişkilidir.

Bel/boy oranı

Bel/boy oranı yaşa ve cinsiyete göre ayrı eşik gerektirmeyen, yaygın bir kardiyometabolik risk göstergesidir: bel çevresi boyun yarısından küçük olmalıdır.

Bel çevresi riski

Bel çevresi, karın içi yağ miktarının basit bir göstergesidir ve tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalığı riskiyle ilişkilidir.

Vücut yağ oranı

Yağ oranı cihaz (biyoelektrik empedans, DEXA) olmadan çevre ölçülerinden veya BKİ’den tahmin edilebilir; bu yöntemler kaba tahmindir.

Yağsız kütle ve FFMI

Yağsız kütle; kas, kemik, organ ve suyun toplamıdır. Sporcu ve kilo yönetimi takibinde yağ kütlesiyle birlikte izlenir.

Vücut yüzey alanı

Vücut yüzey alanı; ilaç dozu, sıvı ve enerji hesaplarında ve kalp debisi gibi ölçümlerin normalizasyonunda kullanılır.

Ayarlanmış vücut ağırlığı

Gerçek kilo ideal kilonun %120–125’ini aştığında enerji ve protein hesabı için gerçek kilo yerine ayarlanmış ağırlık kullanılması önerilir.

Kilo değişimi yüzdesi

Kilo kaybının yüzdesi ve hızı, malnütrisyon tanısında ve kilo verme programlarının güvenliğinin izlenmesinde temel parametrelerdir.

Bazal metabolizma (BMH)

Bazal metabolizma hızı; vücudun tam dinlenmede yaşamsal işlevleri için harcadığı enerjidir. Aşağıda yaygın tahmin formüllerini yan yana görürsünüz.

Günlük kalori ihtiyacı

Toplam günlük enerji harcaması (TDEE), kilonuzu koruyacağınız kalori düzeyidir. Hedef kalori, TDEE’ye göre bir açık veya fazlalık belirleyerek bulunur.

Kalori açığı ve hedef süresi

Haftalık hedeflediğiniz kilo kaybı, günlük kalori açığına çevrilir; hedef kilo girerseniz yaklaşık süre de hesaplanır.

Enerji gereksinimi (IOM EER)

EER, çift işaretli su (doubly labeled water) verilerinden türetilen ve kilo korumak için gereken enerjiyi tahmin eden DRI denklemidir.

Makro (protein-karbonhidrat-yağ)

Makro hedefleri; toplam kaloriyi protein, karbonhidrat ve yağ arasında yüzdelerle paylaştırıp gram karşılığına çevirerek planlanır.

Protein ihtiyacı

Protein ihtiyacı yaşa, aktiviteye ve sağlık durumuna göre değişir. Aşağıda kılavuzlardaki g/kg aralıkları kilonuza uygulanır.

Su ihtiyacı

Günlük sıvı ihtiyacı; kilo, ortam sıcaklığı ve egzersizle artar. Kilo bazlı pratik kural ile EFSA toplam su referansı birlikte gösterilir.

Lif ihtiyacı

Diyet lifi hedefi iki yolla belirlenir: kalori başına (1000 kcal için 14 g) ve yaş-cinsiyete göre IOM yeterli alım değeri.

Öğün kalori dağılımı

Diyet listelerinde günlük enerji, öğünlere belirli yüzdelerle bölünür. Aşağıdaki oranlar yaygın başlangıç dağılımlarıdır; danışana göre uyarlanır.

Tuz–sodyum dönüştürücü

Besin etiketlerinde sodyum mg olarak yazılır; tuz miktarını bulmak için sodyum 2,54 ile çarpılır. DSÖ günlük 5 g (≈2000 mg sodyum) tuz sınırı önerir.

Porsiyon besin değeri

Besin etiketleri 100 g başına yazılır. Yenen miktara göre ölçekleyerek porsiyonun gerçek enerji ve makrolarını bulabilirsiniz.

HOMA-IR / QUICKI

HOMA-IR, açlık glukoz ve insülinden insülin direncini tahmin eden pratik bir indekstir; QUICKI ise aynı iki değerden hesaplanan bir duyarlılık indeksidir.

Lipid profili (LDL Friedewald)

LDL doğrudan ölçülmediğinde Friedewald formülüyle tahmin edilir. Non-HDL kolesterol ve oranlar kardiyovasküler risk değerlendirmesine ek bilgi sağlar.

eGFR (CKD-EPI 2021)

eGFR, böbrek fonksiyonunu serum kreatininden tahmin eder. Diyetisyenler için protein, fosfor ve potasyum planlamasında temel bir parametredir.

Kreatinin klirensi (Cockcroft-Gault)

Cockcroft-Gault, kreatinin klirensini tahmin eden eski ama özellikle ilaç doz ayarlamalarında hâlâ kullanılan bir denklemdir.

Metabolik sendrom kontrol listesi

Metabolik sendrom; abdominal obezite, yüksek trigliserit, düşük HDL, yüksek kan basıncı ve yüksek açlık glukozu ölçütlerinden en az üçünün bir arada bulunmasıdır.

MUST malnütrisyon taraması

MUST (Malnutrition Universal Screening Tool), yetişkinlerde malnütrisyon riskini üç basit adımla belirleyen, topluluk ve hastane ortamında kullanılan bir tarama aracıdır.

HbA1c ↔ ortalama glukoz

HbA1c son 2–3 aylık ortalama kan şekerini yansıtır. ADAG çalışmasıyla HbA1c ile tahmini ortalama glukoz (eAG) arasında doğrusal bir ilişki tanımlanmıştır.

Enteral beslenme hacmi

Enteral beslenmede hedef enerji ve protein, formülün besin yoğunluğuna bölünerek günlük hacim ve saatlik hız bulunur.

Egzersiz kalori harcaması (MET)

MET, bir aktivitenin dinlenme metabolizmasının kaç katı enerji harcattığını gösterir. Kilo ve süreyle çarpılarak aktivite başına kalori bulunur.

Sporcu beslenmesi hedefleri

Sporcularda makro hedefleri yüzdeyle değil, vücut ağırlığına göre (g/kg) ve antrenman yüküne göre belirlenir.

Terleme hızı ve sıvı kaybı

Terleme hızı kişiye ve ortama göre çok değişir. Antrenman öncesi–sonrası tartı farkıyla bireysel sıvı planı çıkarılır.

Gebelikte kilo alımı (IOM)

Önerilen gebelik kilo alımı, gebelik öncesi BKİ’ye göre belirlenir. Aşağıda IOM 2009 aralıkları ve güncel haftaya göre beklenen aralık görünür.

Gebelik haftası ve doğum tarihi

Tahmini doğum tarihi, son adet tarihinin ilk günü + 280 gün (40 hafta) olarak hesaplanır; siklus uzunluğu 28 günden farklıysa düzeltilir.

Gebelik ve emzirmede enerji/protein

Gebelikte ilk trimesterda ek enerji gerekmez; 2. ve 3. trimesterda ve emzirmede kilo koruma enerjisine belirli miktarlar eklenir.

Hedef boy (ebeveyn boyu)

Genetik hedef boy, ebeveyn boylarının ortalamasına cinsiyet düzeltmesi eklenerek hesaplanan ve çocuğun büyüme eğrisini yorumlamada kullanılan bir referanstır.

Çocuk bakım sıvısı (Holliday-Segar)

Holliday-Segar yöntemi, çocuklarda kilo bazlı günlük bakım sıvısını hesaplar ve klinik uygulamada (ör. enteral/parenteral beslenme) yaygın başlangıç referansıdır.

Yaş (yıl-ay-gün) hesaplama

Büyüme takibi ve enerji/protein formüllerinde kesin yaş (ay hassasiyetinde) gerekir. Araç doğum tarihinden takvim yaşını hesaplar.

kcal ↔ kJ

Avrupa menşeli ürün etiketlerinde enerji kJ ve kcal birlikte yazılır. 1 kcal = 4,184 kJ’dir.

Kilo ve boy çevirici

İngilizce kaynaklardaki ve uygulamalardaki kilo ve boy değerlerini metrik sisteme çevirmek için kullanın.

Kan şekeri / kolesterol birim çevirici

Yurt dışı laboratuvar sonuçları genellikle mmol/L, Türkiye’de mg/dL kullanılır. Çevirme katsayısı maddeye göre farklıdır.

D vitamini birim çevirici

D vitamini ürünlerinde doz IU veya µg, laboratuvar sonuçlarında 25-OH D ise ng/mL veya nmol/L olarak yazılır.